„Grusza” z Rzerzęczyc odtworzyła dawne stroje ludowe

Previous

Next

Bartłomiej Jasnos

28 październik 2026

„Grusza” z Rzerzęczyc odtworzyła dawne stroje ludowe
Wygasa

Pod koniec października Koło Gospodyń Wiejskich „Grusza” w Rzerzęczycach zakończyło realizację projektu pn. „Zakup elementów strojów ludowych dla Zespołu Obrzędowego Grusza z Rzerzęczyc – etap II”, dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Centrum Kultury EtnoPolska. Edycja 2026. Całkowita wartość przedsięwzięcia wyniosła 43 000 zł, z czego 40 000 zł stanowiło dofinansowanie.

Projekt stanowi kontynuację działań rozpoczętych w 2025 roku, kiedy to zespół wzbogacił swoją garderobę m.in. o tradycyjne chusty jesionki, męskie pasy wełniane, koszule i czapki maciejówki. Tegoroczne przedsięwzięcie pozwoliło uzupełnić ją o kolejne charakterystyczne elementy dawnych ubiorów, a przede wszystkim podjąć szeroko zakrojone prace nad odtworzeniem historycznego wzornictwa pogranicza regionów częstochowskiego i radomszczańskiego, ze szczególnym uwzględnieniem miejscowych tradycji Rzerzęczyc.

W ramach projektu wykonano i zakupiono sześć spódnic wełnianych, sześć wełnianych fartuchów, pięć zapasek naramiennych, w tym trzy oryginalne, historyczne egzemplarze i dwie współczesne rekonstrukcje, sześć białych fartuchów płóciennych oraz sześć par wysokich, sznurowanych trzewików damskich. Garderobę uzupełniły ponadto dwa komplety dziewczęce, składające się z białych bluzek, wełnianych spódnic, zapasek, fartuchów i obuwia, a także cztery komplety męskie obejmujące kamizelki i spodnie.

Podstawą realizacji przedsięwzięcia były szczegółowe konsultacje etnograficzne prowadzone z Lidią Kamińską-Koj, cenioną częstochowską etnografką, przez wiele lat związaną z Regionalnym Ośrodkiem Kultury w Częstochowie, a obecnie współpracującą z Narodowym Instytutem Kultury i Dziedzictwa Wsi. Badaczka, od lat współpracująca również z Zespołem Obrzędowym „Grusza”, sprawowała nadzór merytoryczny nad doborem i rekonstrukcją poszczególnych elementów stroju.

Aby właściwie zrozumieć znaczenie przedsięwzięcia i przyjęte założenia rekonstrukcyjne, warto przyjrzeć się historii stroju ludowego regionu częstochowskiego. Jego charakterystyczna różnorodność stanowi bowiem klucz do zrozumienia wzorów i kolorystyki odtworzonych w ramach projektu. Jak wyjaśnia etnografka, tradycyjny ubiór ludowy ziemi częstochowskiej kształtował się na obszarze przenikania wpływów kulturowych Małopolski, Śląska i Wielkopolski. W północnej części regionu zaznaczały się ponadto oddziaływania radomszczańskie, wieluńskie i sieradzkie, natomiast na innych terenach dostrzegalne były również wpływy kieleckie. W rezultacie dawne stroje, które zaczęły zanikać na przełomie XIX i XX w. różniły się nie tylko pomiędzy poszczególnymi regionami, lecz niekiedy także pomiędzy sąsiadującymi ze sobą miejscowościami.

Nie sposób zatem wskazać jednego, uniwersalnego wzoru stroju, który w pełni oddawałby różnorodność ubiorów całej ziemi częstochowskiej. Lidia Kamińska-Koj zwraca uwagę na szczególną wartość zachowanych lokalnych tkanin, fotografii i przekazów dotyczących dawnego ubioru. To właśnie na ich podstawie można odtworzyć rzeczywisty charakter strojów, unikając współczesnych uproszczeń i przypadkowego łączenia elementów pochodzących z różnych tradycji regionalnych.

W przypadku Rzerzęczyc niezwykle cennym materiałem źródłowym okazały się dawne zapaski i fragmenty tkanin znajdujące się w posiadaniu Koła, a także obiekty muzealne, archiwalne fotografie oraz literatura poświęcona strojom częstochowskim. Przy rekonstrukcji wełnianych spódnic i zapasek do pasa postanowiono ograniczyć późniejsze wpływy kolorystyczne, które zaczęły zaznaczać się w miejscowym wzornictwie na początku XX wieku. Na zmiany w wzornictwie wpływały nie tylko przemiany gospodarcze i dostępność nowych materiałów, ale również kontakty z mieszkańcami innych regionów. Bliskość Częstochowy i Jasnej Góry, do której od wieków przybywały pielgrzymki z różnych stron kraju, stwarzała okazję do poznawania odmiennych ubiorów i mód. Sprzyjało to przenikaniu obcych wzorów do miejscowej tradycji. Jednym z celów projektu było zatem ponowne wydobycie tych cech stroju, które najlepiej oddają jego dawny, regionalny charakter. Zrezygnowano więc między innymi z takich kolorów jak żółty czy pomarańczowy, sięgając przede wszystkim po zielenie, czerwienie oraz głębokie bordo, określane lokalnie mianem „buroka”.

Szczególne miejsce wśród nowo wykonanych elementów zajmują wełniane kiecki. Powstały one w trzech wariantach kolorystycznych, opartych na historycznym wzornictwie. Spódnice z dominującą zielenią oraz czerwienią nawiązują do charakterystycznych wzorów częstochowskich. Trzeci wariant, utrzymany w głębokim kolorze bordowym i ozdobiony wielobarwnymi wiązkami prążków, odtworzono na podstawie wzoru pochodzącego z pobliskich Gidel. Tak dobrane tkaniny ukazują bogactwo i różnorodność dawnych ubiorów występujących na stosunkowo niewielkim obszarze.

Na szczególną uwagę zasługuje sposób wykonania wełniaków. Tkaniny powstały od pojedynczych nici, tradycyjną techniką ręcznego tkania na krosnach. Odpowiednio zestawione nici osnowy i wątku utworzyły charakterystyczne pasy, których układ, szerokość i kolejność barw zostały szczegółowo określone w dokumentacji rekonstrukcyjnej. Dopiero z tak przygotowanego materiału uszyto szerokie, marszczone w pasie spódnice, zachowujące właściwą dla dawnego stroju sylwetkę.

Warto przypomnieć, że wełniaki stanowiły niegdyś ważny element odświętnego ubioru wiejskich kobiet. Do wykonania jednej spódnicy potrzeba było nawet czterech metrów tkaniny, co dobrze obrazuje nakład pracy niezbędny do przygotowania takiego stroju. Bogactwo barw, staranność wykonania oraz umiejętność zestawiania wzorów świadczyły zarówno o miejscowych upodobaniach estetycznych, jak i o kunszcie dawnych tkaczek.

Do spódnic przygotowano wełniane fartuchy o charakterystycznym, pionowym układzie pasów. W ich kolorystyce, opartej na czerwieniach, bordo, zieleni i czerni, dostrzegalne są wpływy kieleckie, przenikające niegdyś na tereny częstochowskiego pogranicza. Stanowią one kolejny przykład wzajemnego oddziaływania tradycji, które przez stulecia kształtowały miejscowy ubiór.

Zarówno wełniane spódnice, jak i fartuchy zaczęły stopniowo zanikać na tych terenach wraz z początkiem XX wieku. Wypierały je lżejsze i przede wszystkim dużo tańsze spódnice szyte z tkanin fabrycznych, często gładkie, zdobione atłasową lub jedwabną lamówką. Po I wojnie światowej podobne ubiory upowszechniły się w wielu częściach kraju, stopniowo zastępując dawne stroje regionalne. Na ziemi częstochowskiej coraz większą popularnością cieszył się również odświętny strój krakowski. Charakterystyczne kwieciste spódnice z fabrycznych tkanin oraz bogato zdobione gorsety, wyszywane nićmi, koralikami i cekinami, na długie lata zdominowały wizerunek ludowego stroju odświętnego.

Nieco inaczej potoczyły się losy zapasek naramiennych, należących do najbardziej charakterystycznych elementów kobiecego stroju regionu częstochowskiego. W przeciwieństwie do fartuchów zakładanych w pasie pełniły one funkcję okrycia wierzchniego, noszonego na ramionach. Co ciekawe, zapaski naramienne przetrwały w codziennym i odświętnym ubiorze mieszkanek regionu znacznie dłużej niż tradycyjne wełniaki. Jeszcze w latach 90. XX wieku można było spotkać kobiety korzystające z tego rodzaju okrycia.

Garderobę „Gruszy” wzbogaciło pięć zapasek naramiennych. Trzy z nich to autentyczne, historyczne egzemplarze z regionu częstochowskiego, datowane orientacyjnie na lata 50. i 60. XX wieku. Ich wartość wynika nie tylko z wieku, lecz przede wszystkim z zachowania oryginalnej tkaniny, kolorystyki i sposobu komponowania pasów.

Dwie kolejne zapaski wykonano współcześnie na podstawie zachowanej wełnianej  tkaniny z Rzerzęczyc, datowanego orientacyjnie na I połowę XX wieku. Opracowane wzory odtwarzają charakterystyczny układ szerokich pól barwnych, zwanych w terminologii tkackiej dnami, oraz oddzielających je węższych prążków. Dzięki temu dawne, niemal zapomniane miejscowe wzornictwo ponownie znalazło zastosowanie w tradycyjnym ubiorze.

Szczególnie interesującym przykładem rekonstrukcji są zapaski przygotowane dla dwóch najmłodszych członkiń zespołu. Ich wzór odwzorowano jeden do jednego z najstarszej zapaski znajdującej się w posiadaniu KGW „Grusza”, datowanej na lata 30. XX wieku. Zachowano pierwotny układ i zestawienie kolorów, zmniejszając jedynie wymiary tkaniny, aby dostosować ją do dziewczęcych sylwetek.

Jak podkreśla Lidia Kamińska-Koj, wykorzystanie zachowanych historycznych zapasek ma szczególną wartość dokumentacyjną i edukacyjną. Pozwala zachować nie tylko dawne wzornictwo, lecz także autentyczny materiał, technikę wykonania i sposób komponowania barw. Z kolei współczesne rekonstrukcje umożliwiają dalsze użytkowanie tradycyjnych wzorów, ograniczając konieczność eksploatowania najcenniejszych oryginałów.

Uzupełnieniem kobiecych kompletów jest sześć białych fartuchów płóciennych, których formę oraz zdobienia opracowano na podstawie zachowanych obiektów muzealnych i archiwalnych fotografii. Wykonano je z białego płótna, z charakterystycznymi marszczeniami, zakładkami i koronkowymi wstawkami i wykończeniami. Tego rodzaju fartuchy upowszechniły się w nowszej odmianie stroju częstochowskiego, kiedy odświętny ubiór kobiecy stawał się coraz bardziej dekoracyjny.

Osobną część projektu stanowią cztery komplety męskie, składające się z kamizelek i wełnianych spodni. Ich forma nawiązuje do tradycyjnego stroju częstochowskiego. Kamizelki wykonano w charakterystycznym chabrowym odcieniu niebieskiego, natomiast spodnie uszyto z ciemnej wełny, zachowując prosty, tradycyjny krój. Nowe elementy dopełniają pozyskane w ubiegłym roku koszule, pasy i maciejówki, tworząc spójne zestawy męskiego ubioru.

Niezwykle ważnym partnerem przedsięwzięcia była pracownia Wełniany Dom, prowadzona przez Indulisa Kreslinša, pochodzącego z Łotwy pasjonata polskiego folkloru, kolekcjonera dawnych tkanin i znawcę tradycyjnego tkactwa.

Pracownia specjalizuje się w wykonywaniu tkanin wełnianych i strojów ludowych z wykorzystaniem tradycyjnych technik rzemieślniczych. Na potrzeby „Gruszy” przygotowała ręcznie tkane materiały przeznaczone na spódnice, fartuchy i zapaski, a także uszyła męskie kamizelki i spodnie.

Współpraca wykraczała jednak daleko poza standardową realizację zamówienia. Towarzyszyły jej liczne, szczegółowe konsultacje z panem Indulisem, podczas których omawiano dobór kolorów, proporcje pasów, możliwości techniczne odtworzenia historycznych wzorów oraz zgodność gotowych tkanin z dokumentacją etnograficzną.

W tradycyjnym tkactwie nawet niewielka zmiana szerokości prążka, odcienia barwy czy kolejności pasów może istotnie wpłynąć na charakter tkaniny. Dlatego tak duże znaczenie miało połączenie wiedzy etnograficznej z doświadczeniem rzemieślniczym. Dzięki profesjonalizmowi, cierpliwości i zaangażowaniu pana Indulisa oraz współpracowników pracowni Wełniany Dom udało się wiernie przenieść historyczne wzory z opracowanych raportów tkackich na rzeczywiste tkaniny, z których następnie powstały stroje zespołu.

Realizacja projektu ma znaczenie wykraczające poza samo uzupełnienie garderoby. Dzięki przedsięwzięciu odtworzono wzory tkanin związanych bezpośrednio z Rzerzęczycami, przywracając do użytkowania elementy miejscowego dziedzictwa, które stopniowo odchodziły w zapomnienie. Powstała również szczegółowa dokumentacja etnograficzna, mogąca stanowić podstawę kolejnych prac rekonstrukcyjnych oraz cenne źródło wiedzy o dawnym stroju ludowym regionu.

Dla Zespołu Obrzędowego „Grusza”, od lat zajmującego się odtwarzaniem dawnych obrzędów i zwyczajów, historycznie wiarygodny strój stanowi nieodłączny element prezentowanego dziedzictwa. Nowe komplety będzie można oglądać podczas kolejnych występów i wydarzeń kulturalnych. Ich fotografie oraz materiały promocyjne publikowane są również na Facebookowym profilu KGW „Grusza” z Rzerzęczyc. Stroje zespołu, sukcesywnie uzupełniane w ramach kolejnych przedsięwzięć, mieszkańcy będą mogli podziwiać na żywo już podczas zbliżającego tegorocznego Jarmarku Bożonarodzeniowego w Kłomnicach.

Koło Gospodyń Wiejskich „Grusza” składa serdeczne podziękowania Narodowemu Centrum Kultury za przyznane dofinansowanie, dzięki któremu możliwa była realizacja kolejnego etapu przedsięwzięcia. Szczególne wyrazy wdzięczności kieruje do Lidii Kamińskiej-Koj za wiedzę, zaangażowanie i nieocenione wsparcie merytoryczne w procesie rekonstrukcji, a także do Indulisa Kreslinša i całego zespołu pracowni Wełniany Dom za profesjonalne wykonanie powierzonych prac, otwartość na liczne konsultacje oraz wyjątkową dbałość o autentyczność odtwarzanych strojów. Podziękowania należą się również wszystkim osobom zaangażowanym w prace krawieckie i organizacyjne, których wysiłek przyczynił się do pomyślnego zakończenia zadania.

Rezultatem projektu są nie tylko nowe stroje, ale przede wszystkim przywrócenie do życia fragmentu naszej historii. Wzory, które przed niemal stu laty zdobiły ubiory mieszkanek Rzerzęczyc i okolic, ponownie zagoszczą na scenie podczas występów zespołu. To przykład, jak dzięki rzetelnym badaniom, tradycyjnemu rzemiosłu i zaangażowaniu lokalnej społeczności dziedzictwo przeszłości może pozostać żywą częścią współczesnej kultury.